Բաբ և Բահաուլլա

1. Պատմական նախադրյալները


Այն պնդումը, իբր որևէ կրոն անկախ է այլ դավանանքներից, բոլորովին չի նշանակում, որ այն ծագել է դատարկ տեղում: Բուդդայականությունը ծագեց ավանդական Հինդուիզմի հիման վրա և միայն այն ժամանակ, երբ այդ դավանանքը տարածվեց Հիմալայներից այն կողմ, այն վերջնականապես վերածվեց ինքնուրույն կրոնի, որը պետք է դառնար որոշիչ մշակութային գործոն Չինաստանում, Ճապոնիայում և Հարավ-Արևելյան Ասիայի երկրներում: Հիսուս Քրիստոսն ու Նրա անմիջական հետևորդներն իրենց առաքելությունը սկսեցին Հրեականության շրջանակներում և մոտավորապես երկու դար շարունակ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդները Քրիստոնեությունը համարում էին այն ծնած կրոնի վերափոխված ճյուղ: Քրիստոնեությունը` սեփական գրվածքներով, օրենքներով, վարչական սկզբունքներով և ծիսականությամբ հանդես եկավ ավելի ուշ, երբ միջերկրածովյան պետություններից սկսեց գրավել մեծ քանակությամբ ոչ սեմիտական ծագման համախոհների:

Բահայի հավատի կրոն-նախամայր էր Իսլամը: Ինչպես Հրեականության մեսիական ապավինումները ծնեցին Քրիստոնեությունը, այնպես էլ Իսլամի տեսակետները կյանք տվեցին այն կրոնին, որն ապագայում պետք է դառնար Բահայի հավատ: Սակայն, Քրիստոնեության նման, Բահայի հավատը լիովին անկախ է նախորդ կրոնից:

Բահայի հավատը ծնվեց Պարսկաստանում, որտեղ գլխավոր կրոնն Իսլամն է: Այնուհետև այն տարածում ստացավ հարևան` մահմեդականներով բնակեցված Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների տարածաշրջաններում և Հնդկաստանի հյուսիսում:

Բահայի հավատը, հնարավոր է, միակ կրոնն է, որը լիովին ընդունում է մյուս բոլոր հիմնական դավանանքները: Բահայիները հավատում են, որ Աբրահամը, Մովսեսը, Զրադաշտը, Բուդդան, Հիսուսը, և Մոհամեդը հավասարապես միակ Աստծո իսկական ավետաբերներն են: Աստծո այդ Ավետաբերների ուսմունքները Բահայի հավատը դիտում է որպես փրկության ճանապարհներ, որոնց շնորհիվ կիրականացվի «մշտապես կատարելագործվող քաղաքակրթության առաջխաղացումը»: Սակայն, բահայիները հավատում են, որ մարդկային պատմության մեջ Աստծո բոլոր վերը թվարկված միջամտությունները ենթարկվում են էվոլյուցիոն զարգացման օրենքներին, Տիրոջ ամեն նոր հայտնություն նախորդից ավելի ամբողջական է և հաջորդի համար ճանապարհ է բացում:

Բահայիները հավատում են, որ Աստված միակն է և Նրա էությունն անըմբռնելի է: Աստծո կամքն արտահայտվում է Իր Ավետաբերների միջոցով, որոնց բահայիներն անվանում են Աստվածահայտնություններ կամ Աստծո Հայտնիչներ: Յուրաքանչյուր Հայտնիչի առաքելությունն է հոգևոր զարգացման համար հավատացյալներին ոչ միայն տալ կատարյալ ուղեցույց, այլև ազդել հասարակության բնույթի վրա ամբողջությամբ:

«Կասկած չկա, որ աշխարհի ժողովուրդները` անկախ իրենց ազգային կամ կրոնական պատկանելիությունից, իրենց ոգեշնչումն են քաղում միևնույն Աստծուց և պաշտում են միևնույն Աստծուն: Տարբերությունը ծեսերում է, որոնց նրանք ենթարկվում են, ինչը բացատրվում է այն ժամանակի պահանջների ու կարիքների տարբերությամբ, երբ դրանք հայտնվել են: Բոլոր կրոնները` բացառությամբ այն քչերի, որտեղ ելք է գտնում մարդկային անբարոյականությունը, ուղարկված են Աստծուց և արտացոլում են Նրա Կամքը և Նպատակը»: (Բահաուլլա)

2. Բաբի հավատը

Սեյիդ Ալի-Մոհամեդը, ով պատմության մեջ մտավ Բաբ անվան տակ, ծնվել է Շիրազում 1819թ. հոկտեմբերի 20-ին վաճառականի ընտանիքում: Բաբը վաղ զրկվեց հորից և Նրան մեծացրեց մորեղբայրը: Մեզ հասած բոլոր վկայություններն ասում են, որ Բաբն անսովոր երեխա էր: Չնայած այն ամենը, ինչ նրան սովորեցրել էին, ընթերցանության և գրի տարրական հմտություններ էին, ինչպես դա այն ժամանակ ընդունված էր, նա դրսևորում էր Իր ուսուցչին և Իրեն ճանաչող այլ հասուն մարդկանց շշմեցնող` ի ծնե խորհրդավոր իմաստունություն: Դեռ մանուկ հասակում Բաբը երկար ժամեր էր անցկացնում մտորումների և աղոթքների մեջ:

Բաբը դպրոցը թողեց, երբ դեռ տասներեք տարեկան էլ չկար, իսկ տասնհինգ տարեկանից սկսեց ավանդական ընտանեկան զբաղմունքը` առևտուրը: Սկզբից Բաբն աշխատում էր մորեղբոր հետ Շիրազում, բայց շուտով նրան ուղարկեցին Բուշիր, որտեղ նա սկսեց կառավարել ընտանեկան առևտրի տունը: Զբաղվելով վաճառականի գործով` Նա ձեռք բերեց ազնիվ և խելացի մարդու համբավ:

1844թ մայիսի 23-ին Նա ամբողջ ժողովրդի մեջ հռչակեց նոր հավատի մասին: Բաբն ամբողջ Պարսկաստանով մեկ իսկույն բախվեց մոլլաների հակազդեցության հետ` հենց նրանք լսեցին նրա հայտարարությունը: Այն ավելի արագացավ այն պատճառով, որ Բաբը բացահայտորեն մերկացնում էր տգիտության ու դրամաշորթության տարածումը հոգևորականության մեջ: Բարոյականության անկումը նրանց մեջ, ում պաշտել են որպես հոգևոր հովիվներ, Բաբը դիտում էր որպես Պարսկաստանի ժողովրդի բարգավաճմանը խանգարող գլխավոր խոչընդոտ:

Հոգևորականների թշնամությունը նոր հավատն ընդունողների հասցեին սովորական մեղադրանքներից շատ ավելի հեռու էր գնում: XIX դարում Պարսկաստանում շահերի տիրապետության հետ մեկտեղ գոյություն ուներ նաև կառավարման այլ համակարգ` հոգևորականության իշխանությունը: Մարդկանց առօրյա կյանքը որոշվում էր, մեծ մասամբ, իսլամական կրոնական օրենքներով, և դրա խախտողները կանգնում էին մուջտահիդների` աստվածաբանության դոկտորների դատարանի առջև: Տեսականորեն այդ հոգևոր դատավորների դատավճիռների կատարումը կախված էր աշխարհիկ իշխանությունների աջակցությունից: Բայց գործնականում հոգևորականությունը հնարավորություն ուներ դատավճիռների կատարումն իրականացնել և առանց իշխանությունների համաձայնության:

Չնայած մարտնչող հոգևորականության ավելի ու ավելի աճող սպառնալիքին` 1845-1847թթ. իրենց բաբի` այսինքն, Բաբի հետևորդ հայտարարող մարդկանց քանակն արագ աճում էր: Ավելին, նրանց շարքերն ավելանում էին հոգևորականության միջավայրից դուրս եկածներով:

1850թ. հուլիսի 9-ին Թավրիզի հրապարակներից մեկում, հազարավոր մարդկանց աչքերի առջև, որ խռնված էին կտուրներին ու տների պատուհանների մոտ, սկվեցին մահապատժի նախապատրաստությունները: Դրան հետևեցին բավականին արտասովոր իրադարձություններ:

Բաբին և նրա աշակերտին պարաններով կախեցին զորանոցի պատին: Գնդակահարմանը պետք է մասնակցեր յոթ հարյուր հիսուն հայ-քրիստոնյաներից բաղկացած գունդը: Գնդապետը` ոմն հայազգի Սամ-խանը, վախենալով բարկացնել Աստծուն` ուզում էր հրաժարվել հրամանի կատարումից: Սակայն Բաբը, ականատեսների պատմելով, հանգստացրեց նրան հետևյալ խոսքերով. «Կատարիր հրամանդ, և եթե քո մտադրությունները մաքուր են, Բարձրյալը քեզ չի թողնի դժվար կացության մեջ»:

Այն, ինչ տեղի ունեցավ հետո, հաստատվում է բազմաթիվ ականատեսների վկայություններով: Գունդը շարեցին, որոտաց յոթ հարյուր հիսուն հրացաններից արձակած համազարկը: Ծուխը պատեց հրապարակը, և այն ընկղմվեց մթության մեջ: Երբ ծուխը ցրվեց, ներկաները չհավատացին իրենց աչքերին. Բաբի աշակերտն անվնաս կանգնած էր պատի մոտ, իսկ ինքը` Բաբը, անհայտացել էր: Պարանները, որոնց վրա նրանք կախված էին, փամփուշտներով պոկոտված էին: Տենդագին փնտրումներից հետո Բաբին գտան այն նույն սենյակում, որտեղ նա գիշերել էր նախօրեին: Նա նստած էր այնտեղ ողջ ու անվնաս և հանգիստ վերջին կարգադրություններն էր տալիս իր քարտուղարին:

Հրապարակում խառնաշփոթություն սկսվեց: Հայկական գունդը հրաժարվեց մասնակցել կրկնակի գնդակահարությանը: Շտապ կանչեցին մահմեդականներից բաղկացած գունդ. Բաբին ու նրա ընկերոջը նորից կախեցին պատից, հնչեց երկրորդ համազարկը: Այս անգամ դատապարտվածների մարմինները ծակծկված էին գնդակներով:

«Անցել են այն օրերը, երբ բավական էր միայն անգիտակից խոնարհումը: Եկել է ժամանակը, երբ ոչինչ բացի ամենամաքուր շարժառիթներից, որոնք ուղեկցվում են անթերի սրբության գործերով, չի կարող բարձրանալ Ամենակարողի գահին և ընդունելի լինել Նրա կողմից»: (Բաբ)

Բաբի մահվան արտասովոր հանգամանքները Նրա ուսմունքի նկատմամբ հետաքրքրության նոր ալիք առաջացրեցին: Տեղի ունեցածի մասին պատմությունը կայծակի արագությամբ տարածվեց ոչ միայն տեղական բնակչության մեջ, այլև արևմտյան դիվանագետների, առևտրականների, ռազմական խորհրդատուների, լրագրողների` բոլոր նրանց, ովքեր այն ժամանակ կազմում էին Պարսկաստանի բավականին բազմաթիվ եվրոպական համայնքը:

Բաբիների համայնքի համար, սակայն, Բաբի մահը, որին նախորդել էր Նրա համախոհների զանգվածային ոչնչացումը կործանիչ հարված դարձավ: Համայնքը զրկվեց ղեկավարությունից, որն անհրաժեշտ էր ոչ միայն էլ ավելի դաժանացող հետապնդումներին հակազդելու, այլև համայնքային կյանքի Բաբի հաստատած նորմերը անձեռնմխելիությամբ պահպանելու համար:

Բաբի հետևորդները՝ բաբիները միշտ նշել են, որ իրենց միակ նպատակն է տարածել այն հոգևոր և հասարակական ուսմունքը, որը բերեց Բաբը: Ի՞նչ էր իրենից ներկայացնում ուսմունքը, որն այդքան դաժան հակազդեցություն ունեցավ, ուսմունք, հանուն որի Բաբը և հազարավոր մարդիկ զոհաբերեցին իրենց կյանքերը:

Իր կարճատև կյանքի ընթացքում Բաբը հոգևոր հեղափոխություն կատարեց Պարսկաստանում: Հազարավոր և հազարավոր մաքուր հոգիներ ընդունեցին Նրա ուղերձը և սկսեցին պատրաստվել Աստվածահայտնության գալստյանը, Որի մասին Բաբը խոսել է որպես «Նրա, Ում Աստված կհայտնի»: Դուք գիտեք, որ երբ Աստվածահայտնությունը հայտնվում է երկրի վրա, հարստահարման և խավարի ուժերը ոտքի են ելնում Նրա դեմ և փորձում են մարել Նրա Հայտնության լույսը: Այս դեպքում ոչ միայն Բաբը նահատակվեց Պարսկաստանի տգետ ղեկավարների կողմից, այլ նաև հազարավոր Նրա հետևորդները մահապատժի ենթարկվեցին:

«Մտորեք Հիսուսի խոսքերի շուրջ, որոնցով Նա դիմեց Իր աշակերտներին` ուղարկելով նրանց բարի լուր ավետելու Աստծո Գործի մասին: Նման խոսքերով Նա հրամայեց աշակերտներին բարձրանալ ու կատարել իրենց առաքելությունը. «Դուք նման եք մութ գիշերը լեռան գագաթին վառված կրակի: Ուրեմն թող վառվի ձեր կրակը մարդկանց աչքերի առջև: Թող ձեր էությունն այնքան մաքուր լինի, իսկ ինքնահրաժարումն այնքան լիարժեք, որ երկրագնդի մարդիկ ձեր միջոցով ճանաչեն Երկնային Հորը և մոտենան Նրան, Ով մաքրության ու ողորմածության Աղբյուր է: Քանզի ոչ ոք չի կարող տեսնել Աստծուն, Ով երկնքում է: Դուք` Նրա հոգևոր աշակերտները, ձեր գործերով պետք է ցուցադրեք Նրա երկնային ուժը և վկայեք Նրա փառքի մասին»:

3. Բահաուլլան


1848-1853թթ. զանգվածային ջարդից փրկված բաբիների շարժման փոքրաքանակ առաջնորդների մեջ աչքի էր ընկնում Միրզա Հուսեյն Ալի անունով մի անվանի անձնավորություն, ով պատմության մեջ մտավ Բահաուլլա անունով: Նրա ընտանիքը, որը պատկանում էր Պարսկաստանի հնագույն հողատիրական տոհմերից մեկին, ուներ մեծ կալվածքներ Մազենդարան գավառի Նուռ շրջանում: Բահաուլլան առաջիններից մեկն իրեն հայտարարեց Բաբի համախոհ:

Նրա ընտանիքի անդամները սերնդից սերունդ կառավարությունում զբաղեցնում էին բարձր պաշտոններ և ունեին մեծ քաղաքական ազդեցություն: Նրա հայրը` Միրզա Աբասը, Մազենդարան գավառի առաջին նախարարն էր: Երբ նա մահացավ, Բահաուլլան` ծնված 1817թ. նոյեմբերի 12-ին, ընդամենը քսաներկու տարեկան էր: Այնուամենայնիվ, Նրան առաջարկեցին զբաղեցնել պաշտոն, որը նախկինում կառավարությունում զբաղեցնում էր Նրա հայրը: Ի զարմանս ընտանիքի և մտերիմների, Նա հրաժարվեց բարձր պաշտոնից: Դրա փոխարեն հաջորդ յոթ տարիները Նա նվիրեց տոհմական կալվածքների կառավարմանը, կրտսեր եղբայրների և քույրերի դաստիարակմանը և լայնածավալ բարեգործական գործունեությանը, ինչի համար ժողովրդի կողմից անվանվեց «Աղքատների հայր»:

Քսանյոթ տարեկանում Բահաուլլան դարձավ Բաբի համախոհը և նվիրեց Իրեն հավատի տարածման գործին, որի դեմ արդեն սկսվել էին առաջին հետապնդումները: Նա ճամփորդում էր երկրով մեկ և հավատի բերեց շատ անվանի մարդկանց, այդ թվում նաև Իր ընտանիքի մի քանի անդամների:

1852թ. ամռանը Բահաուլլային ձերբակալեցին և տեղափոխեցին Թեհրանի «Սիյահ-Չալ» (Սև հոր) կոչվող տխրահռչակ բանտ: Դա Թեհրանի «ստորգետնյա բանտ էր` գարշելի փոս, որը նախկինում ծառայում էր որպես ամբար քաղաքի հասարակական բաղնիքներից մեկի կեղտաջրերի համար»:

Սիյահ-Չալում Բահաուլլան մնաց չորս ամիս և հրաշքով ողջ մնաց: Հենց այնտեղ՝ Սիյահ-Չալի մռայլ փոսում, տեղի ունեցավ բաբիների և բահայիների պատմության ամենակարևոր իրադարձությունը: Հենց այստեղ Բահաուլլան գիտակցեց, որ ինքն է Ավետաբերը, Ում մասին մարգարեություն էր անում Բաբը` Նա, Ում կհայտնի Աստված:

Բահաուլլան այսպես էր նկարագրում այն, ինչ վերապրեց զնդանում, երբ առաջին անգամ գիտակցեց իր նախասահմանումը.

«Մի անգամ գիշերով` երազում, բոլոր կողմերից Ինձ սկսեցին հասնել այս վեհ խոսքերը. «Հիրավի, Մենք հաղթանակ ենք ընծայում Քեզ և Քո գրչին: Թող Քեզ չտխրեցնեն այս դժվարությունները և չսարսափես, քանզի Դու սարսափելու ոչինչ չունես: Շուտով Աստված կհայտնի երկրային գանձերը` մարդկանց, ովքեր կօգնեն Քեզ Քո և Քո անվան միջոցով, որով կենդանացնում է Աստված Իրեն հավատացողների սրտերը…» Այն օրերին, երբ Ես բանտարկված էի Թեհրանում, Ես քուն չունեի գարշելի բանտում, որտեղ տառապում էի շղթաների ծանրության տակ, բայց երբ հաջողվում էր ննջել, կարծես ինչ-որ բան հոսում էր գագաթից կրծքով, ինչպես լեռնային գագաթից սլացող ջրի հզոր հոսքը: Այդ ժամանակ Իմ ամբողջ մարմինը համակվում էր կրակով, իսկ լեզվիցս խոսքեր էին թռնում, որոնք նախատեսված չէին մահկանացուի լսողության համար»:

Սիյահ-Չալում, չորս ամսվա բանտարկությունից հետո, Բահաուլլան առանց որևէ բացատրության ազատ արձակվեց, ինչպես մինչ այդ առանց որևէ հիմքի բանտարկվել էր: Նրան հայտնեցին, որ ըստ շահի հրամանի, Նա Իր ընտանիքի և բոլոր նրանց հետ, ովքեր կորոշեն հետևել Իրեն, աքսորվում է երկրից: Նրան ապաստան առաջարկեցին Ռուսաստանում, բայց փոխարենը Նա ընտրեց Բաղդադը` ներկայիս Իրաքի մայրաքաղաքը, որն այն ժամանակ Օսմանյան կայսրության մարզ էր:

Բահաուլլայի աճող ազդեցությունը մտավախություն ու տագնապ առաջացրեց շահի ու նրա մերձավորների մոտ: Մեկը մյուսի հետևից Թեհրանից հեռագրեր էին ուղարկվում` հասցեագրված Օսմանյան կայսրության կառավարությանը: Եվ ահա, միանգամայն անսպասելի, 1863թ. ապրիլին Բահաուլլային և Իր ընտանիքին ծանուցեցին, որ Պարսկաստանի պահանջով Օսմանյան կառավարությունը որոշել է աքսորվածներին տեղափոխել Կոստանդնուպոլիս (ներկայիս Ստամբուլ):

Մինչ մեկնելը Բահաուլլան իր նստավայրը ժամանակավոր տեղափոխեց Տիգրիս գետի կղզիներից մեկի վրա` կալվածք, որն անվանեց ,Րիզվանե, ինչը նշանակում է «Դրախտ»: Այնտեղ Բահաուլլան Իր մերձակա հետևորդներին բացահայտեց, որ Ինքը Նա է, Ում կհայտնի Աստված, Աստծո դեսպանորդը` Բաբի և նախորդ կրոնների Սուրբ Գրքերի կողմից ամբողջ աշխարհին խոստացվածը: Բահայի պատմությունն ասում է, որ Բահաուլլայի հայտնության լույսը երևաց Սիյահ-Չալ բանտում: Րիզվանի այգում Բահաուլլան առաջին անգամ Իր կոչման մասին հայտնեց որոշակիորեն, և դա դարձավ Բաբի հավատի պատմության բեկումնային կետը: Այդ իրադարձությունը ներկայումս ամբողջ աշխարհում նշվում է որպես Բահայի հավատի գլխավոր տոն:

1863թ. օգոստոսի 16-ին ավելի, քան երեքամսյա ճանապարհորդությունից հետո, աքսորյալները հասան Կոստանդնուպոլիս, որտեղ նրանք երկար չմնացին: Օսմանյան և պարսկական կայսրությունների միջև եղած հարաբերությունները վաղուց էին լարված: 1863թ. դեկտեմբերի սկզբին Բահաուլլային, Իր ընտանիքին և ընկերներին առանց զգուշացման, հանկարծակի աքսորեցին Ադրիանապոլիս որը գտնվում է Թուրքիայում:

Սկսած 1867թ. սեպտեմբերից` Նա գրեց մի քանի ուղերձ, որոնք կարելի է դասել կրոնի պատմության առավել անվանի փաստաթղթերի շարքին: Որոշ ուղերձներ հասցեագրված էին ,Երկրային արքաներինե, մյուսները` անձամբ յուրաքանչյուր թագավորին: Նամակներում Բահաուլլան Իրեն հայտարարեց Նա, Ով նախանշանակված է Տորայում (Հնգամատյանում), Ավետարանում և Ղուրանում և կոչ արեց միապետերին կանգնել Իր հավատի պաշտպանությանը: Ուղերձներում Նա զգուշացնում էր, որ XIX դարում աշխարհը կվերապրի ողբերգական բեկում, որից հետո կծնվի նոր համաշխարհային քաղաքակրթություն: Նոր դարի հիմնական գաղափարը պետք է լինի ամբողջ մարդկության համախմբումը: Բահաուլլան առաջատար եվրոպական երկրների տիրակալներին կոչ էր անում, առաջին հերթին, ամենից վեր համարել աշխարհի միասնության նվաճման խնդիրը.

Բահաուլլան ուղերձներում պնդում էր, որ Աստված գործի է դրել այնպիսի պատմական ուժեր, որոնց ոչ ոք չի կարող խանգարել: Պետությունների տիրակալները պետք է իմանան, որ իշխանությունն իրենց տրված է Աստծուց. իրենց պարտքն է ծառայել մարդկությանը, երկրագնդի վրա հաստատել խաղաղություն և արդարացի հասարակական կարգ, ժողովուրդներին բերել միասնության: Այն տիրակալները, ովքեր իրենց իշխանությունն օգտագործում են ի չարիք` հակազդելով մարդկության միասնության գործընթացին, դժբախտություն են բերում իրենց և իրենց ժողովրդին:

«Կգա ժամանակ, երբ ամենուր կընդունվի լայն համապարփակ ժողովի կենսական անհրաժեշտությունը: Երկրագնդի տիրակալներն ու թագավորները պետք է մասնակցեն դրա աշխատանքին և ուղիներ ու միջոցներ փնտրեն, որոնք կբերեն համընդհանուր Մեծ Խաղաղության հաստատմանը… Նա չպետք է հպարտանա, ով սիրում է իր երկիրը, այլ նա, ով սիրում է ամբողջ աշխարհը: Երկրագունդը մի երկիր է, իսկ մարդկությունը` դրա քաղաքացիները»: (Բահաուլլա)

Օսմանյան կայսրության սուլթանը հրաման արձակեց` ադրիանապոլսյան աքսորյալներին ընդմիշտ բնակության աքսորել Պաղեստին` Աքքա քաղաք: Ընտրելով Աքքան որպես աքսորավայր` իշխանությունները հույս ունեին, որ Բահաուլլան այդպիսի փորձության չի դիմանա: 1860-ականներին այդ քաղաք-բանտը կործանիչ վայր էր: Այնտեղ` փողոցների և խոնավ գետնախորշերի նեղ լաբիրինթոսում, հավաքվոլ էին հանցագործներ կայսրության բոլոր ծայրերից: Այդ վայրերում սովորական քամիներն ու մակընթացությունները Միջերկրական ծովից դեպի ափ թափոններ էին դուրս բերում: Այդ պատճառով այստեղ կլիման այնքան անառողջ էր, որ, ինչպես ասում էր ժողովուրը, այդ վայրն ընկած թռչունները սատկում էին:

Բահաուլլան շարունակում էր ուղերձներ ուղարկել տիրակալներին և թագավորներին, որոնք ընդհատվել էին Ադրիանոպոլսից Նրա մեկնելու պատճառով: Ուղերձներն ուղղված էին անձամբ յուրաքանչյուր տիրակալին: Դրանց հասցեատերերն էին` կայսր Լուի Նապոլեոնը, թագուհի Վիկտորիան, կայսր Վսիլհելմ I-ը, Ալեքսանդր II թագավորը, պարսից շահ Նասիր-ադ-Դինը, Ավստրիայի կայսր Ֆրանց Իոսիֆը, Թուրքիայի սուլթան Աբդ-ուլ-Ազիզը: Բոլոր ուղերձները հասել են հասցեատերերին:

Այդ ուղերձներում Բահաուլլան միապետերին կոչ էր անում համատեղ ջանքերով հիմնադրել միջազգային դատարան, որը լիազորված կլինի լուծել պետությունների միջև առաջացող բախումները` համաշխարհային կառավարության նախատիպը: Բահաուլլայի խոսքերով, այդ դատարանը պետք է հենվի կարգի պահպանման միջազգային ուժերի վրա` յուրօրինակ միջազգային ոստիկանության, որը կլինի մասնակից-պետությունների խնամակալության տակ` ապահովելով բոլոր վիճելի հարցերի խաղաղ լուծումը:

Տիրակալներին գրած նամակներում նաև տրված էին խորհուրդներ, թե ինչպես մարդկանց մեջ դաստիարակել երկրագնդի բոլոր ժողովուրդների ընդհանրության զգացում և միասնության ըմբռնում: Օրինակ` Բահաուլլան միջազգային հաղորդակցման օժանդակ լեզվի ստեղծման կոչ էր անում, ինչը թույլ կտար յուրաքանչյուր հասարակությանը, մի կողմից պահպանել իր մշակույթի անկրկնելիությունը, իսկ մյուս կողմից` բոլոր ժողովուրդների և ռասաների ներկայացուցիչների հետ հաղորդակցվելու հնարավորություն ունենալ: Պարտադիր կրթության համակարգը կդառնա համընդհանուր լուսավորության հիմք, չափերի ու կշիռների միջազգային համակարգը կսահմանի բոլորի համար ընդհանուր չափորոշիչներ, ռազմական կարիքների ծախսերն էապես կկրճատվեն, իսկ հարկերից գոյացած միջոցները կօգտագործվեն հասարակության կարիքների համար: Միջպետական գործերում միապետերը պետք է ղեկավարվեն ժողովրդավարության հիմնական սկզբունքներով:

Վառ և խոր իմաստով լեցուն ուղերձները գրվել էին նաև առաջատար կրոնների հոգևոր առաջնորդներին` ներառյալ Պողոս IX պապին: Դիմելով եկեղեցիների ղեկավարներին` Բահաուլլան նախ և առաջ կոչ էր անում նրանց չկառչել հնացած դավանություններից և աշխարհիկ իշխանությունից, այլ լրջորեն ուսումնասիրել դրույթները, որոնք ինքն առաջ է քաշում: Բահաուլլան ընդգծում էր, որ հենց հոգևորականության ներկայացուցիչներն են առաջինը մերժել և հետապնդել բոլոր համաշխարհային կրոնների հիմնադիրներին:

Պողոս IX պապին ուղղված ուղերձը հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում պապական իշխանության պատմությունն ուսումնասիրողների համար, որովհետև այնտեղ պարունակվում են կարգադրագրեր, որոնցից շատերին ակամայից հետևեցին Պողոս IX պապի ժառանգորդները: Բահաուլլան կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդին կոչ էր անում պապական տիրույթներում իշխանությունը զիջել աշխարհիկ տիրակալներին, չպարփակվել Վատիկանի պալատի պատերում, այլ ձգտել հաղորդակցվել այլ կրոնների ղեկավարների հետ, դիմել բոլոր երկրների աշխարհիկ իշխանություններին խաղաղության և արդարության կոչով, վերջ տալ իրեն (պապին) պաշտելու պճնամոլ ծիսակատարություններին:

1877թ. Բահաուլլան համաձայնեց Աքքայից տեղափոխվել Մազրայե` մոտակա քաղաքամերձ կալվածք: Երկու տարի անց աքսորյալները չնչին վճարով վարձեցին սքանչելի առանձնատուն Աքքայի արվարձաններից մեկում: Իր այդ վերջին ապաստանում, որը հայտնի էր ,Բահջիե (Ուրախություն) անվամբ, նա վարակվեց տենդով և կարճատև հիվանդությունից հետո մահացավ: Դա պատահեց 1892թ. մայիսի 29-ի լուսաբացին: Բահաուլլան այդ ժամանակ յոթանասունհինգ տարեկան էր:

Բահայի հավատի որոշ սկզբունքները

ԿՐՈՆԻ ՈՒ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ


Ներկայումս բախումների և պառակտումների ամենատարածված պատճառներից մեկը համընդհանուր ընդունված պատկերացումներից մեկն է, թե գիտությունը հակասում է կրոնին և գիտական ճշմարտությունը մի շարք հարցերով արմատապես տարբերվում է կրոնական տեսակետից, ինչի հետևանքով մարդու առջև անխուսափելիորեն ծագում է ընտրության հարց` կրոնի և գիտությամբ զբաղվելու, բանականությանը ծառայելու միջև: Բահայի ուսմունքում ընդգծվում է գիտության և կրոնի սկզբնական ընդհանրությունը:

«Կրոնական դավանաբանությունները և գաղափարները, որոնք հակասում են գիտությանը, զուտ սնահավատություններ են և մոլորություններ, քանզի գիտության հակառակը տգիտությունն է, իսկ տգիտությունը ծնում է կեղծ դավանանքներ: Իսկական կրոնը համերաշխ է գիտության հետ: Այն, ինչ հակառակ է բանականությանը, հակառակ է և հավատին և ծնում է միայն կասկածներ ու տատանումներ»:

Հակասությունը գիտության և ավանդական կրոնական տեսակետների միջև մարդկային սխալների և գոռոզության արդյունք է: Դարերի ընթացքում շատ կրոնական համակարգեր աստիճանաբար ենթարկվում էին աղավաղումների, որոնք մթագնում էին հավատի հիմնադրից` Աստծո հայտնիչից բխող ուսմունքի սկզբնական մաքրությունը: Ժամանակի ընթացքում էլ ավելի դժվար էր դառնում այդ աղավաղված ուսմունքները տարբերել Աստծո ուղարկած սկզբնական ուղերձից: Նմանապես տարբեր գիտական դպրոցների անհիմն տեսակետները ժամանակի ընթացքում դառնում էին այնքան հանրաճանաչ, որ խանգարում էին մարդկանց ընկալել լուրջ, ճշգրիտ հետազոտությունների տվյալները և տալիս էին աշխարհի աղավաղված պատկերը: Այսպիսով կրոնն ու գիտությունը փոխադարձ լրացնում են իրար.

«Կրոնն ու գիտությունը երկու թևեր են, որոնց վրա սավառնում է մարդկային բանականությունը, իսկ հոգին սլանում է դեպի կատարելություն: Մի թևը բավական չէ թռիչքի համար: Եթե մարդկությունը փորձի սավառնել մի թևով` կրոնի թևով, այն անխուսափելիորեն կընկղմվի սնահավատությունների ճահիճը, իսկ եթե հույսը դնի միայն գիտության թևի վրա, այդ դեպքում էլ հեռու չի թռչի՝ կընկնի մատերիալիզմի մռայլ անդունդը: Մեր դարում բոլոր կրոնները` առանց բացառության, խոցված են սնահավատությամբ, բոլորը առանձնացել են և՛ իսկական ուսմունքից, և՛ արդիական գիտական պատկերացումներից»: